Le Revd Canon David Paton-Williams & Jenny Paton-Williams
Calum Cille agus an Tràilleag
Air cnoc faisg air far a bheil Inbhir Nis an-diugh bha dùn – dùn Bhruid, an Rìgh Cruithneach. Bha nighean-tràille Èireannach, a chaidh a ghlacadh ann an ionnsaigh, aig oide Bhruid, draoidh dom b’ ainm Broichan.
Aon uair, nuair a bha e a’ tadhal air an rìgh, chunnaic Calum Cille am boireannach òg agus dh’iarr e air Broichan truas a ghabhail rithe – gun a bhith ga faicinn mar thràill ach mar cho-chreutair agus a leigeil ma sgaoil. Ach bha cridhe Bhroichan air a shuidheachadh gu cruaidh mar chloich.
Dealbh le Roan Lavery
“Mura leig thu ma sgaoil i,” thug Calum Cille rabhadh, “cha mhair thu fada beò fhad ’s a bhios mi ann am Tìr nan Cruithneach.”
An uair sin chaidh Calum Cille sìos chun na h-aibhne gus tilleadh dhachaigh. Goirid às dèidh sin ghabh Broichan grèim, ’s a làmh a’ briseadh a ghlainne òil. Bha e a’ strì ri anail agus bha e faisg air a’ bhàs. Chuir an rìgh dithis theachdairean às dèidh Chaluim Chille, ag ràdh gun leigeadh Broichan an tràill ma sgaoil, agus ghuidh e airson cuideachadh.
Nuair a lorg iad Calum Cille, thog e clach gheal bhon tràigh agus thuirt e:
“Cuir a’ chlach seo ann an uisge agus an uair sin iarr air Broichan òl.”
Rinn iad mar a thuirt e. Cha b’ urrainn do dhuine sam bith a chreidsinn ach bha a’ chlach a’ flodradh air an uachdar mar ubhal. An uairsin dh’òl Broichan agus fhuair e seachad air.
Is dòcha gun robh fios aig Calum Cille air rud no dhà mu chloich shligeirt – agus saidhg-eòlas!
Bruadar Eithne
Bha Eithne na bean-uasal òg Èireannach. Anns a’ gheamhradh 521, bha i trom leis a’ chiad leanabh aice – rùn-dìomhair a bha i a’ stòrach na cridhe. Mar bhoireannach le ùine a’ chòrr bhiodh i na suidhe ri taobh an teallaich bhlàth a’ fuaigheal no a’ fighe mar a thogradh i.
Dealbh le Kristine Cinate
Aon fheasgar thuit Eithne na cadal agus bha i a’ bruadar mu sheàla clòimhe brèagha às an robh fàileadh clòimh uain agus bainne milis. An aghaidh a h-aodainn bha e a’ faireachdainn cho bog agus cho blàth ri cluaran.
B’ e a’ mhachaire ghorm, le dathan de sheamraig is seib, lus-crè agus neòinean, fillidhean a’ chleòca. Shiab an t-seàla agus mar sin dh’fheuch i ri a tarraing na b’ fhaisge ach an àite sin chaidh i na b’ fhaide air falbh! Dh’fhosgail i anns a’ ghaoith agus dh’fhalbh i na b’ fhaide na ruigeadh i thairis air na beanntan agus eadhon thairis air a’ chuan.
Dhùisg Eithne gu h-obann, ann an tuaineal, lèir-sgrioste, às eugmhais.
Bha fios aice sa bhad dè a dh’innis am bruadar seo dhi. Is e imcheist a h-uile màthair.
Bhiodh a ciad-ghin air a chumail air falbh bhuaipe le ministrealachdan coibhneis a’ bhoireannaich-cobhair. An uair sin, aig aois còig bliadhna, rachadh e gu àite ionnsachaidh còmhla ri a ghoistidh, mar a bha an cleachdadh aig an àm. Nas fhaide air adhart, choileanadh Calum Cille dàn mòr mar inbheach, ach fada air falbh bhuaipe.
Calum Cille agus a’ Chorra-ghritheach
Tha tràigh na àite a tha làn de sgeulachdan. Àite draoidheil far am bi, a h-uile latha, an talamh, a’ mhuir agus na speuran a’ tighinn còmhla airson cabadaich fìor mhath a dhèanamh. Deireadh turais, far am bi tonnan a’ tuiteam – no a’ bàrcadh – gu stad, a’ leigeil às na “màileidean” aca agus an uair sin a’ falbh air an ath chuairt-dànachd aca. Àite shoraidhean slàn deurach agus àite fhàilteachaidhean sona; de dh’òrain air an seinn an cois an teine agus àite coinneachadh-leannain rè na h-oidhche. Ò, na sgeulachdan as urrainn do thràigh aithris!
Dealbh le baforest
Agus chan eil tràighean Eilean Ì eadar-dhealaichte. Bidh iad ag innse mu chreagan a chaidh a chruthachadh ann an teine is dorchadas, anns an àm mus do thòisich sgeulachdan. De ghainmhich air a dath dearg le lannan fuilteach nan Lochlannach. De na h-uisgeachan agus na long-bhrisidhean a bhris iomadh cridhe màthar. Ach bidh iad cuideachd ag innse mu rudan nas coibhneile – aoigheachd shìmplidh, fhosgailte do choigrich agus do charaidean.
Air tràigh aig a’ cheann a deas shlaod Calum Cille agus a dhusan companach sgìth an curach às a’ mhuir chun dachaigh ùr aca. Chunnaic tràigh chun an ear am manachainn beag aca ag èirigh a-mach às a’ chreig agus an fhòid a bha faisg air làimh, gus fàilte a chur air taistealaich, luchd-tuatha agus eadhon rìghrean anns na bliadhnaichean ri teachd. Agus thug tràigh an iar aoigheachd do aon de na h-aoighean a b’ ainmeile sa choimhearsnachd ….
Shuidh am manach òg air oir na machaire gainmhich. Tharraing e an t-èideadh clòimhe garbh aige gu teann an aghaidh na gaoithe bioraiche. Bha còir aige a bhith a’ coimhead a-mach gu muir ach b’ e meadhan an fheasgair a bh’ ann agus bha e air a bhith ann airson uairean a thìde. Bha na tonnan le mullach geal agus na sgòthan dorcha, brùideil a’ sìneadh chun na fàire agus nas fhaide air falbh – is dòcha cho fada ri Èirinn. Thog e dìthean beag buidhe bhon fheur aig a chasan, feur a bha air a lomadh leis a’ ghaoith, agus smaoinich e air an t-seann dachaigh aige, a mhàthair… agus nighean air an robh e eòlach uaireigin.
‘Agus na bi a’ call do shuim ann am bruadar, Fhionn.’ Nuair a bha Calum Cille air na h-òrdughan aige a thoirt dha air a’ mhadainn sin, bha na sùilean biorach air am pronnadh ann am gruaim, ach bha fios aig Fionn càite an lorgadh e an t-sradag ann an sùilean an t-seann duine. ‘Coimhead. Coimhead agus dèan ùrnaigh.’ Cha robh an guth làidir a-riamh fada bho bhith a’ tionndadh gu òran.
Choimhead Fionn suas. Bha cumadh fada, liath a’ gluasad ìosal os cionn nan tonn. Eun? A chorra-ghritheach? An e seo an aoigh shònraichte air an robh Calum Cille air iarraidh air coimhead air a shon? Bha an gèile a’ bualadh oirre, a’ reubadh a sgiathan. Thàining meall eile dìreach air a’ chorra-ghrithich, ga sparradh nas fhaide bhon chladach. Leum Fionn gu a chasan agus ruith e thairis air an tràigh gu oir an uisge, a’ guidhe gum faigheadh an t-eun gu sàbhailteachd. ‘O Thighearna, dìon do sheirbheiseach.’ Shocraich a’ ghaoth fìor bheagan. Agus an uair sin – brag – bhuail a’ chorra-ghritheach ann fhèin, ga ghlacadh gun chothromachadh, agus thuit an dà chuid am manach agus an t-eun a-steach don ghainmhich fhliuch.
‘Beannachdan, a charaid.’ Shìn Fionn làmh a-mach gu slaodach. Bha a’ chorra-ghritheach a’ strì ri faighinn air falbh ach cha robh mìr de neart air fhàgail. ‘Is dòcha gun tàinig thu às an t-seann dachaigh agam,’ rinn Fionn gàire bhlàth. ‘Ach chan eil e gu diofar. Ge bith càite a bheil an dachaigh agad, tha fàilte ort an seo. ’An do thuig an t-eun? Cha robh e cinnteach, ach chuir an t-aoigh sònraichte a cheann air casan cuaranach Fhinn agus dhùin e a shùilean.
Trì latha às dèidh sin, bha Fionn air ais air an tràigh. Bha a’ chorra-ghritheach, làidir agus slàn, na laighe gu socair na ghàirdeanan fhad ’s a bha e ga slìobadh. Rin taobh sheas Calum Cille, a bha àrd agus caol; bha a làmh air a togail a’ dèanamh comharra na croise.
‘A Bhana-chorra-ghrithich, bheannaich thu sinn le do làthaireachd, a-nis itealaich gu sgiobalta agus gu saor ge bith càite a bheil an Spiorad gad thoirt.
Marcaich gaothan na maidne agus roinn ar gràdh leis na h-uile ris an coinnich thu.’
Dh’ìslich Fionn an t-eun chun na gainmhich. Shìn e amhach fhada agus chaidh e a-steach do na h-uisgeachan ciùin. A’ coimhead air ais, bha e coltach gun robh e a’ leagail a chinn le soraidh slàn – no an ann le taing – an uair sin shìn e a sgiathan agus dh’èirich e gu sàmhach dhan adhar. Bha Fionn den bheachd nach fhaca e dad a-riamh na bu ghràsta na bheatha.
‘Tha thu air gàirdeachas a thoirt gu cridhe Dhè, Fhionn.’
Bha moladh Chaluim Cille a’ deàrrsadh air a’ mhanach òg mar bhogha-froise. ‘Gus fàilte a chur air ar bràithrean is peathraichean – gus na h-acraich a bhiathadh, gus na leòintich a leigheas agus gus fois a thoirt dhaibhsan a tha sgìth – nach e seo ar gairm?’
‘Agus an uair sin leig leotha itealaich a-rithist,’ thuirt Fionn. Ghnog Calum Cille a cheann gu smaoineachail agus las a ghàire an tràigh.
