Tha ceudan de sgeulachdan againn mu dheidhinn Chaluim Chille, agus tha iad ag innse mòran dhuinn mu cò às a thàinig an sgeulaiche agus dè bha cudromach don sgeulaiche agus don luchd-èisteachd. Chaidh an cunntas as tràithe a tha air fhàgail de bheatha an naoimh a sgrìobhadh le aba Eilean Ì, Naomh Adhamhnán.
Sgrìobh an aba ann an Laideann agus bha e an dòchas cliù Chaluim Chille a neartachadh san eaglais gu h-eadar-nàiseanta, ann an Northumbria agus air tìr-mòr na h-Eòrpa a bharrachd air Eilean Ì.
Seo trì artaigilean le Brian Lacey mu dheidhinn cunntasan mu bheatha an naoimh.
Vita Columbae
Is e seo ‘Beatha Chaluim Chille’ a chaidh a sgrìobhadh ann an Laideann (le cuid de dh’fhaclan sa Ghaeilge) le a neach-dàimh a thàinig às a dhèidh mar 9mh aba Eilean Ì, Adhomnán (Seann Ghaeilge – Adomnán, air ainmeachadh mar Eunan sa Bheurla – pàtran-naomh aig easbaigean Caitligeach agus Eaglais na h-Èireann ann an Ráth Bhoth/Raphoe) a chaochail c.704.
Tha 4 lethbhreacan meadhan-aoiseil (a’ riochdachadh 2 dhreach beagan eadar-dhealaichte) agus am fear as sine dhiubh Làmh-sgrìobhainn A, ris an canar Generalia I anns an stadtbibliotek ann an Schaffhausen, san Eilbheis. Chaidh a lethbhreacadh – is dòcha bhon teacsa fèin-eachdraidh tùsail aig Adhamhnán – le sgrìobhaiche leis an ainm Dorbéne, a tha mar as trice air a chomharrachadh mar aba Eilean Ì a bhàsaich ann an 713. Tha na 3 làmh-sgrìobhainnean eile ris an canar mar as trice B1, B2 agus B3 mòran nas òige (12mh-15mh linn). Tha iad air an cumail ann an Leabharlann Bhreatainn ach ’s ann à Cathair-eaglais Durham a thàinig iad, a shealbhaich traidiseanan manachainn Chaluim Chille Lindisfarne bho oirthir ear thuath Shasainn.
“De Locis Sanctis” le Naomh Adhamhnán
Thathar ag ràdh gur e aithris Adhamhnán an cunntas as tràithe mu bheatha an naoimh, ach is e hagiography a th’ ann – chan e eachdraidh – agus chan urrainnear gabhail ris mar làn fhìrinn ged is e sàr obair litreachais a th’ ann.
Thathar ag ràdh gun do sgrìobh Adhamhnán, ùghdar an teacsa – e fhèin na neach inntinneach agus buadhach a tha cuideachd cliùiteach mar naomh – grunn obraichean eile agus is dòcha gur e an fheadhainn as cudromaiche (i) De Locis Sanctis – a tha an ìre mhath na ‘leabhar-iùil’ ann an Laideann gu ‘làraichean’ an Tìr Naoimh mus tàinig na Muslamaich agus (ii) Cáin Adhamhnáin – teacs lagh eaglaiseil, gu tric air a mhìneachadh mar chruth tràth de na bhiodh ann fada an dèidh sin mar Cho-chruinneachadh Geneva air dìon nan neoichiontach aig àm cogaidh. Ged a tha e sgrìobhte ann an seann Ghaeilge tha Cáin Adhamhnáin uaireannan air ainmeachadh ann an Laideann mar an Lex Innocentium.
Tha teacsa De Locis Sanctis (no pàirtean dheth) ann an còrr air 20 làmh-sgrìobhainn agus mar as trice thathar den bheachd gur e 4 – a’ dol air ais chun 9mh linn – an fheadhainn as cudromaiche. Tha iad sin a-nis air an cumail ann am prìomh leabharlannan làmh-sgrìobhainnean ann an Vienna, Paris, Zürich agus sa Bhruiseal. Tha teacsa Cáin Adhamhnáin fhathast ann an dà làmh-sgrìobhainn: (i) làmh-sgrìobhainn Rawlinson B512 bhon 15mh / 16mh linn ann an Leabharlann Bodleian ann an Oxford agus (ii) O’Clery Ms 2324-40 – air a dhèanamh leis a’ Bhràthair Mícheál Ó Clyfel (prìomh neach anns a’ bhuidhinn ris an canar ‘na Ceithir Maighstirean’) air 31 Màrt 1627 aig taigh Frainseasach ann am Bun Drobhaise, Co. Dhún nan Gall. Tha seo a-nis air a chumail anns a’ Bibliotheque Royale sa Bhruiseal.
Chaidh leabhar Beatha Adhamhnáin a sgrìobhadh ann an Ceanannas, Co. na Mí eadar 956 agus 964. Tha e ann an cruth searmon airson searmonachadh air fèill an naoimh – 23 Sultain. Fhad ’s a tha e ag ràdh gun toir e cunntas air na rinn Adhamhnán, tha e gu dearbh na roman-à-clef a’ toirt iomradh àicheil air giùlan Congalach mac Maíle Mithig, a thàinig gu bhith na rìgh air Teamhair/Tara ann an 944. Chan eil e ach ann an aon làmh-sgrìobhainn – air pàipear agus ann an làmh Bràthair Mícheál Ó Clyfel (a’ dol air ais gu 1628-9 is dòcha) – a-nis anns a’ Bibliotheque Royale sa Bhruiseal.
Mar a thòisich Calum Cille air a chuid ionnsachaidh agus fàidheadaireachd mu a bheatha
Nuair a thàinig an t-àm airson Calum Cille tòiseachadh air a chuid ionnsachaidh, chaidh Cruithneachán, an tidsear aige, gu duine naomh a bha san sgìre a dh’fhaighneachd dha cuin a bhiodh e iomchaidh don ghille òg tòiseachadh air a chuid ionnsachaidh. Bhruidhinn an duine naomh tro spiorad na fàidheadaireachd agus thuirt e: ‘Sgrìobh aibideil dha a-nis.’ Chaidh aibideil a sgrìobhadh dha an uairsin air buileann.
Dealbh le Clark Young
A rèir coltais, bha Calum Cille aig an àm sin na shuidhe ri taobh allt sònraichte, agus dh’ith e aon phàirt den bhuileann air bruach an iar an t-srutha agus a’ phàirt eile air a’ bhruach an ear den aon allt. A-rithist bhruidhinn an duine naomh tro ghràs gliocais agus fàidheadaireachd ag ràdh: ‘Bidh fearann a’ bhalaich seo air gach taobh den uisge, is e sin, den mhuir; oir bidh aon phàirt ann an Èirinn agus a’ phàirt eile ann an Alba, agus caithidh e cuid den ùine aige anns an dà àite. Chaidh sin a dhearbhadh gu fìor mar a sheallas am Beatha nas fhaide air adhart.
Bho Mhánais Uí Dhónaill ‘Beatha Chaluim Cille’ (1532)
Sgeulachd Abaid Dhoire
Tha ceudan de sgeulachdan againn mu dheidhinn Colmcille, agus tha iad ag innse mòran dhuinn mu cò às a thàinig an sgeulaiche agus dè bha cudromach don sgeulaiche agus don luchd-èisteachd.
Beatha Coluim Cille – a’ bheatha ris an canar Beatha Meadhan Ghaeilge Chaluim Cille
Dealbh le freepik
Anns an 12mh linn, chaidh beatha Chaluim Cille innse às ùr ann an Abaid Dhoire. Tha an sgeulachd seo a’ toirt àite cudromach do Dhoire agus don abaid ann an sgeulachd Chaluim Cille. Tha e ag innse mòran mu Dhoire a bha a’ fàs mar bhaile eaglaiseil aig an àm, agus tha e a’ toirt buaidh air an dealbh a th’ againn de Chalum Cille agus a bheatha ann an Èirinn.
Is e seo an dàrna ‘Beatha’ as sine a tha air fhàgail de Chalum Cille agus tha e ann an cruth searmoin a bhios air a shearmonachadh air latha fèill an naoimh, 9 Ògmhios. Tha e sgrìobhte ann an Gaeilge Mheadhanach agus chaidh a dhèanamh cha mhòr gu cinnteach ann an Doire eadar timcheall air 1150 agus 1180. Gu dearbh, is e an leabhar as sine a tha air fhàgail a chaidh a sgrìobhadh ann an Doire air a bheil sinn eòlach. Tha am prìomh eileamaid structarail anns an teacsa mar chunntas air turas ficseanail leis an naomh timcheall air Èirinn – a’ tòiseachadh ann an Doire, ‘a’ chiad mhanachainn aige agus mar sin an tè as fheàrr leis’ – a’ stèidheachadh manachainnean agus eaglaisean. Tha an teacsa a’ sealltainn Chaluim Cille mar bhàrd le rannan mar a leanas:
Is aire charaim Doire
Ar a réide, ar a gloine
Ar is lomlán aingel finn
Ón chinn co n-ice ar-oile
Seo an fhàth mo ghràdh do Dhoire
Tha i cho rèidh, cho glan
Òir is lomlan d’ aingeal fionn e
Bho cheann gu ceann.
Tha an teacsa na shanasachd às leth Dhoire ach tha e cuideachd a’ taisbeanadh Chaluim Cille mar sheòrsa de ‘phàtran’ do dh’eilthirich. Ged a thathar ag ràdh gu bheil e a’ coimhead air an t-6mh linn, tha e nas luachmhoire mar fhianais air staid luchd-leantainn an naoimh san 12mh linn.
Tha e fhathast ann an seachd làmh-sgrìobhainnean de dhiofar chinn-latha san 15mh agus 16mh linn, a tha a-nis ann an leabharlannan ann an Acadamaidh Rìoghail na h-Èireann, Baile Àtha Cliath; Óstaí an Rí/na Kings Inns, Baile Àtha Cliath; Leabharlann Bhreatainn, Lunnainn; am Bibliotheque Nationale, Paris; leabharlann Taigh Chatsworth aig Diùc Devonshire; Leabharlann Nàiseanta na h-Alba, Dùn Èideann – làmh-sgrìobhainnean Advocates. Chaidh an teacsa ann an tè de làmh-sgrìobhainnean Acadamaidh Rioghail na h-Èireann, ris an canar Leabhar Chlí Suibhne, ath-sgrìobhadh le Cithruad Mag Findgaill à Eilean Thoraigh ann an 1513 no 1514 agus chaidh a dhèanamh airson Máire, bean Mhic Suibhne Fhánada.
